Aanbestedingsfraude is elke opzettelijke onrechtmatige handeling in het aanbestedingsproces die de eerlijke concurrentie verstoort, de aanbestedende dienst benadeelt of een onterechte opdracht oplevert. Het is een serieus misdrijf. In Nederland valt aanbestedingsfraude onder meerdere strafbepalingen in het Wetboek van Strafrecht: oplichting (artikel 326), valsheid in geschrifte (artikel 225) en het mededingingsdelict (artikel 328bis).
De term dekt uiteenlopend gedrag. Prijsafspraken tussen inschrijvers, steekpenningen aan ambtenaren, nep-referenties in een eigen verklaring en het lekken van vertrouwelijke ramingen vallen er allemaal onder. Wat ze gemeen hebben: opzet en benadeling. Een eerlijke fout in een inschrijving is geen fraude. Bewust valse informatie indienen wel.
Aanbestedingsfraude kost overheden en daarmee belastingbetalers structureel geld. De OLAF, het Europees Bureau voor Fraudebestrijding, schat dat aanbestedingsfraude in de EU jaarlijks tientallen miljarden euro's kost. In Nederland zijn exacte cijfers moeilijk te geven omdat veel fraude niet wordt ontdekt of gemeld. De Rijksrecherche en FIOD voeren jaarlijks tientallen onderzoeken uit.
Als inschrijver is het relevant om te weten wat als fraude wordt gezien, want de gevolgen zijn groot. Veroordeelde bedrijven worden uitgesloten van aanbestedingen op basis van verplichte uitsluitingsgronden in de Aanbestedingswet. Reputatieschade komt daar bovenop. Een bedrijf dat in verband wordt gebracht met fraude, verliest het vertrouwen van opdrachtgevers ook zonder veroordeling.
Er is ook een minder besproken kant. De grens tussen agressieve commerciele strategie en fraude is soms dun. Een laag inschrijven om later via meerwerk de prijs op te krikken, kan op zichzelf geen fraude zijn. Als dit vooraf gepland was als bewuste misleiding, is het dat wel. Die grens is in de praktijk moeilijk te bewijzen, wat handhaving bemoeilijkt.
De meest voorkomende vorm van aanbestedingsfraude is bid rigging: inschrijvers spreken onderling af wie de opdracht wint en tegen welke prijs. De anderen dienen bewust te hoge of onvolledige inschrijvingen in om de afgesproken winnaar te laten winnen. Dit is een kartelinbreuk die de Autoriteit Consument en Markt handhavt. De boetes zijn fors, de reputatieschade blijvend.
Een tweede veelvoorkomende vorm is valsheid in geschrifte. Inschrijvers dienen valse referenties, nepverklaringen of vervalste certificaten in om te voldoen aan geschiktheidseisen. Een gefabriceerd referentieproject, verzonnen omzetcijfers of een vervalst ISO-certificaat zijn voorbeelden. Bij verificatie na de gunning valt dit vaak op, maar niet altijd.
Corruptie is de derde hoofdvorm. Een medewerker van de aanbestedende dienst ontvangt steekpenningen of voordelen van een inschrijver in ruil voor gunning of vertrouwelijke informatie. Corruptie loopt soms via tussenpersonen: adviseurs die de raming lekken of de beoordeling beinvloeden. Kleine gemeenten met beperkte inkoopcapaciteit en informele relaties met vaste leveranciers zijn relatief kwetsbaar.
De meest bekende Nederlandse aanbestedingsfraudezaak is de bouwfraude die in 2001 aan het licht kwam via klokkenluider Ad Bos. Decennialang hadden grote aannemers via een schaduwboekhouding onderling prijzen afgesproken bij overheidsaanbestedingen. De parlementaire enquete Bouwnijverheid bracht de omvang bloot: honderden miljoenen euro's aan overheidsgeld gingen verloren door systematische kartelafspraken. De zaak leidde uiteindelijk tot de Aanbestedingswet 2012. De les: fraude gedijt bij gebrek aan transparantie en zwakke controles. Systemen bouwen werkt beter dan vertrouwen op mensen.
Weet wat de grenzen zijn. Als een concurrent je benadert voor "afstemming" over een aanbesteding, is dat een alarmsignaal. Prijsafspraken zijn verboden, ook als ze informeel verlopen en ook als de initiatiefnemer een bekende is. Deelname maakt je medeplichtig en kan leiden tot uitsluiting en strafrechtelijke vervolging.
Dien alleen echte referenties in. De verleiding om een project iets groter of relevanter te beschrijven dan het was, kan groot zijn als je net niet voldoet aan de geschiktheidseisen. Doe dit niet. Verificatie na gunning is wettelijk toegestaan en wordt steeds vaker gebruikt. Een referentieproject dat niet klopt, is valsheid in geschrifte.
Meld vermoedens van onregelmatigheden. Als je als inschrijver merkt dat er sprake lijkt van ongelijke informatieverstrekking, een gemanipuleerde beoordeling of verdachte samenloop met een concurrent, zijn er meerdere routes. Intern bij je compliance-officer. Extern bij de Commissie van Aanbestedingsexperts of via een kort geding als je te laat wordt geweerd. De ACM neemt meldingen over vermoedelijke kartelafspraken in behandeling, ook anoniem.
Documenteer je eigen gedrag. Bewaar alle communicatie rondom aanbestedingen. Als je later wordt beschuldigd van onregelmatigheden, heb je een aantoonbaar spoor van eerlijk gedrag nodig. Dat is ook relevant als je een klacht indient over een ander: een goed gedocumenteerd dossier maakt je positie sterker.
Begrijp de uitsluitingsgronden. Als jouw bedrijf in het verleden betrokken was bij fraude of een mededingingsovertreding, bekijk dan of self-cleaning van toepassing is. De wet biedt de mogelijkheid om aan te tonen dat je maatregelen hebt genomen om herhaling te voorkomen. Dat omvat medewerking aan onderzoek, ontslag van betrokken personen en interne compliance-versterking. Self-cleaning is een recht, geen automatisme. De aanbestedende dienst beoordeelt of de maatregelen voldoende zijn. Leg dit tijdig en volledig voor via de eigen verklaring.
Houd integriteit intern levend. Fraude begint zelden met een bewuste strategische keuze. Het begint met kleine stappen die normaal gaan voelen. Een cultuur waarin medewerkers weten wat de regels zijn, durven te melden en zien dat integriteit serieus wordt genomen, is de effectiefste bescherming.
Bron: Aanbestedingswet 2012
Bron: Aanbestedingswet 2012