Een EPD, ofwel Environmental Product Declaration, is een gestandaardiseerd document dat de milieu-impact van een product of bouwmateriaal kwantificeert op basis van een levenscyclusanalyse (LCA). Het document volgt de internationale norm ISO 14025 en, voor de bouwsector, EN 15804. Daardoor is een EPD objectief verifieerbaar en vergelijkbaar tussen producenten. Dat maakt het instrument bij uitstek bruikbaar in aanbestedingen waar opdrachtgevers aantoonbaar duurzame keuzes willen maken.
Een EPD beschrijft de milieuprestaties van een product over de volledige levenscyclus: van grondstoffenwinning en productie tot transport, gebruik en sloop of hergebruik. Dat heet de "van wieg tot graf"-benadering, al hanteren sommige EPDs een kortere scope, zoals "van wieg tot poort" (cradle-to-gate). De verklaring bevat kwantitatieve gegevens over onder meer:
Deze data zijn gevalideerd door een onafhankelijke derde partij en worden gepubliceerd in een programma-operator database, zoals de Nationale Milieudatabase (NMD) in Nederland of internationale databases als IBU of EPD Norway.
Opdrachtgevers gebruiken EPDs op drie manieren in aanbestedingen.
Ten eerste als minimumeis: een product moet een geldige EPD hebben om in aanmerking te komen. Dit is een uitsluitingsgrond voor producten zonder aantoonbare milieudata. De eis zorgt voor een basisniveau van transparantie, maar differentieert niet op prestatie.
Ten tweede als gunningscriterium via de MKI. De Milieu Kosten Indicator (MKI) rekent alle milieueffecten uit een EPD om naar een monetaire schaduwprijs in euro. Een lagere MKI-score betekent een kleinere milieu-impact. Opdrachtgevers wegen de MKI-score dan mee als onderdeel van de beoordelingsmatrix, doorgaans via EMVI. Een aannemer die materialen met betere EPDs kiest, scoort lager op MKI en hoger op het kwaliteitscriterium.
Ten derde als contractverplichting: de aannemer verplicht zich in het contract om producten met een EPD toe te passen die voldoen aan een maximale MKI-waarde. Na oplevering toont de aannemer aan dat de daadwerkelijk verwerkte materialen aan de eis voldoen.
Een concreet voorbeeld. Bij de aanbesteding van een fiets- en voetgangersbrug in Amsterdam stelde de gemeente als eis dat alle staal- en betonproducten moeten beschikken over een geldige EPD op basis van EN 15804+A2. Aannemers dienden bij hun inschrijving een materiaalpaspoort te overleggen met EPD-referenties voor minimaal 80% van de toegepaste materialen op massa. Inschrijvers met een lagere berekende MKI voor de gehele brug kregen een fictieve korting op de aanneemsom van maximaal 5%. Drie van de vijf inschrijvers kozen voor gerecycled staal met een aanzienlijk lagere EPD-score, waardoor hun MKI-totaal 18 tot 24% lager lag dan de referentieraming. De winnende partij combineerde dit met een innovatief ontwerp dat de totale staalvraag reduceerde.
In Nederland speelt de Nationale Milieudatabase (NMD) een centrale rol. De NMD beheert een register van goedgekeurde EPDs en productkaarten die voldoen aan de Nederlandse vereisten. Aanbestedende diensten verwijzen in hun bestekken standaard naar de NMD als bronDatabase. Producenten laten hun EPDs beoordelen door een erkende verificateur voordat opname in de NMD plaatsvindt. Een EPD heeft een geldigheidsduur van vijf jaar. Daarna moet de producent de verklaring vernieuwen op basis van actuele productiedata.
Het is cruciaal dat je als inschrijver let op de geldigheid van EPDs. Een verlopen EPD telt niet mee. Controleer altijd de publicatiedatum en het versienummer in de NMD.
Niet alle sectoren zijn even ver. Bouwmaterialen zoals beton, staal, isolatie en ramen hebben in vrijwel alle gevallen EPDs beschikbaar. Maar voor installatietechniek, buitenruimte-inrichting of gespecialiseerde technische componenten ontbreken EPDs nog regelmatig. Opdrachtgevers die EPDs als harde eis stellen in sectoren met een beperkt aanbod lopen het risico dat de markt te krap wordt en de concurrentie wegvalt. Gids Proportionaliteit schrijft voor dat eisen in verhouding staan tot de aard en omvang van de opdracht. Het blindelings opleggen van een EPD-eis voor producten waar de markt nog geen standaard EPD-programma kent, kan een disproportionele drempel vormen.
Marktconsultatie voorafgaand aan de aanbesteding helpt je inschatten welke producten EPDs hebben en welke niet. Zo stel je realistische eisen.
Een EPD is geen CO2-prestatieladder en ook geen MVO-verklaring. Het onderscheid is belangrijk. De CO2-prestatieladder beoordeelt de organisatie van een aannemer op CO2-bewustzijn en reductie-inspanningen. Een EPD beoordeelt een specifiek product op objectieve milieu-impact over de levenscyclus. Beide instrumenten vullen elkaar aan. Een aannemer kan hoog scoren op de CO2-prestatieladder terwijl de materialen die hij toepast slechte EPD-scores hebben. Een integraal duurzaamheidsbeleid vereist aandacht voor beide niveaus.
De MKI-score, berekend op basis van EPD-data, sluit aan bij de bredere levenscycluskosten-benadering (TCO). Opdrachtgevers die TCO hanteren in hun gunningssystematiek kunnen de MKI integreren als externe milieukosten naast exploitatie- en onderhoudskosten.
Wil je sterk scoren op EPD-gerelateerde gunningscriteria? Bouw dan een intern register op van de EPD-scores van je vaste leveranciers. Zo kun je bij het opstellen van je inschrijving snel de beste productcombinatie samenstellen. Vraag leveranciers proactief om EPDs op te stellen voor producten die ze nog niet hebben gedocumenteerd. Bij grote contracten loont het om samen met leveranciers te investeren in een product-EPD, want de verklaring is eenmalig voor een productlijn geldig.
Vergeet ook niet dat de berekende MKI afhangt van de hoeveelheden. Een nauwkeurige hoeveelhedenlijst (inschrijfstaat) is de basis voor een correcte MKI-berekening. Fouten in de hoeveelheden vertalen zich direct in een verkeerde score.
De Europese Green Deal en de aankomende herziening van de aanbestedingsrichtlijnen zetten EPDs stevig op de agenda. De Ecodesign for Sustainable Products Regulation (ESPR) zal voor steeds meer productcategorien digitale productpaspoorten verplicht stellen, waar EPD-data een kern van vormen. Nederlandse aanbestedende diensten lopen internationaal voorop in de toepassing van MKI en EPDs, mede dankzij de volwassen NMD-infrastructuur. De verwachting is dat EPD-eisen de komende jaren breder worden ingezet, ook buiten de GWW-sector, in de utiliteitsbouw en bij de inkoop van meubilair en technische installaties.
Houd ook de ontwikkelingen rond Level(s) in de gaten, het Europese rapportagekader voor duurzame gebouwen. Level(s) gebruikt EPD-data als input voor gebouwniveau-indicatoren. Aanbestedingen voor overheidsgebouwen zullen naar verwachting steeds vaker naar Level(s) verwijzen als beoordelingskader.
Bron: Aanbestedingswet 2012
Bron: Aanbestedingswet 2012